Bhagavad Gita Chapter 13

अर्जुन उवाच । प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥

Arjuna said: O Keshava, I wish to know — Prakriti and Purusha, the Field and the Knower of the Field, knowledge and the …

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

This body, O son of Kunti, is called the field (kshetra); and the one who knows it, those who know about both call the k…

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

And know Me also as the Knower of the Field in all fields, O Bharata. Knowledge of the Field and the Knower of the Field…

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥

What that Field is, what it is like, what its modifications are, from where it arises, and who that Knower is and what H…

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥

This has been sung by the sages in many ways, separately in various Vedic hymns, and also in the well-reasoned and defin…

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥

The great elements, ego (ahamkara), intellect (buddhi), and the unmanifest; the ten senses and the one (mind); the five …

इच्छाद्वेषौ सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥

Desire and aversion, pleasure and pain, the aggregate (body-mind complex), consciousness, and steadfastness — this is th…

अमानित्वमदम्भित्वं अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥

Absence of pride, absence of hypocrisy, non-violence, patience, uprightness, service to the teacher (guru-seva), purity,…

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥

Dispassion toward sense objects; absence of ego; and the constant perception of the evil inherent in birth, death, old a…

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वं इष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥

Non-attachment, non-clinging to son, wife, home, and the rest; and constant even-mindedness toward desirable and undesir…

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वं अरतिर्जनसंसदि ॥

Unswerving devotion to Me through the yoga of non-separation; resort to solitary places; disinterest in the company of p…

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥

Constancy in knowledge of the Self and seeing the aim of the knowledge of truth — this is declared to be knowledge; what…

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥

I shall declare that which is to be known, knowing which one attains immortality. The supreme Brahman, beginningless, is…

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

With hands and feet everywhere, with eyes, heads, and mouths everywhere, with ears everywhere in the world — it stands e…

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥

Appearing to have the qualities of all senses, yet free from all senses; unattached, yet supporting all; free from the g…

बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥

It is outside and inside all beings, both the unmoving and the moving; because of its subtlety it cannot be comprehended…

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥

Undivided in all beings, yet standing as if divided — that which is to be known is the sustainer of beings, and their de…

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥

It is the Light of all lights, said to be beyond darkness. It is knowledge, the object of knowledge, and that which is a…

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥

Thus the Field, knowledge, and the knowable have been described in brief. My devotee, knowing this, attains My state.…

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥

Know that both Prakriti and Purusha are beginningless. And know that the modifications (vikara) and the gunas arise from…

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥

Prakriti is said to be the cause of the production of causes and effects and of all action; Purusha is said to be the ca…

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥

The Purusha (dwelling) in Prakriti experiences the gunas born of Prakriti. Attachment to the gunas is the cause of its b…

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥

The witness (upadraShTa), the permitter (anumanta), the supporter (bharta), the experiencer (bhokta), the great Lord (Ma…

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥

One who knows Purusha and Prakriti together with the gunas in this way — in whatever condition one exists — is not born …

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥

Some perceive the Self in the Self by the Self through meditation (dhyana); others by the yoga of knowledge (Sankhya); a…

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥

Others, not knowing this (by their own realization), hear from others and worship accordingly — even they cross over dea…

यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

Whatever being comes into existence, moving or unmoving, know that it arises from the union of the field and the knower …

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥

One who sees the Supreme Lord dwelling equally in all beings, the imperishable within the perishing — that one truly see…

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥

Seeing the same Lord established equally everywhere — one does not harm the Self by the Self; then one goes to the supre…

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानं अकर्तारं स पश्यति ॥

One who sees that actions are performed by Prakriti alone in all ways, and that the Atman is not the doer — that one tru…

यदा भूतपृथग्भावं एकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥

When one perceives the diversity of beings as resting in the One, and the expansion as arising from THAT alone — then on…

अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥

Because this supreme Atman is beginningless and without qualities — O Kaunteya — it does not act and is not tainted, eve…

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥

Just as all-pervading space, by virtue of its subtlety, is not tainted — so the Atman present everywhere in the body is …

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥

As the one sun illumines this whole world, so the lord of the field illumines the entire field, O Bharata.…

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवं अन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥

Those who, with the eye of knowledge (jnana-cakshus), perceive the distinction between the Field and the Knower of the F…